Çocukluk çağı aşılaması, koruyucu hekimliğin en etkili ve maliyet-etkin uygulamalarından biridir. TUS'ta pediatri ve halk sağlığı kesişiminde her yıl soru çıkan bir konudur; aşıların hangi ayda yapıldığı, canlı mı inaktif mi olduğu ve kontrendikasyonları en sık sorgulanan başlıklardır. Bu yazıda Türkiye Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP) çerçevesinde aşı takvimini sistematik olarak ele alacağız.
Tanım
Aşılama, bir mikroorganizmaya ait antijenin (canlı zayıflatılmış, inaktif, toksoid veya rekombinant) vücuda verilerek aktif bağışıklık oluşturulması işlemidir. Amaç, bireyi hastalıktan korumanın yanında toplumda sürü bağışıklığı sağlayarak hastalığın dolaşımını engellemektir.
Türkiye'de aşılar Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP) kapsamında ücretsiz uygulanır ve Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenen takvime göre yürütülür. Aşı kartı ve aşı izlem sistemi ile takip yapılır.
Sınıflama
Aşılar içeriklerine göre temel gruplara ayrılır:
| Aşı tipi | Örnekler | Özellik |
|---|---|---|
| Canlı zayıflatılmış | KKK (kızamık-kızamıkçık-kabakulak), OPA (oral polio), BCG, suçiçeği, rotavirüs | İmmün yetmezlik ve gebelikte kontrendike |
| İnaktif (ölü) | IPA (inaktif polio), hepatit A, grip | Tekrarlayan doz gerekir |
| Toksoid | Difteri, tetanoz | Toksine karşı bağışıklık |
| Konjuge/polisakkarit | KPA (pnömokok), Hib, meningokok | Polisakkarit antijen taşıyıcı proteine bağlı |
| Rekombinant | Hepatit B (HBsAg) | Genetik mühendisliği ürünü |
Canlı aşılar tek dozda uzun süreli bağışıklık sağlama eğilimindeyken, inaktif aşılar genellikle rapel doz gerektirir.
Türkiye Aşı Takvimi (Klinik)
GBP takviminin TUS açısından kritik kilometre taşları:
- Doğumda: Hepatit B (1. doz)
- 1. ayın sonu: Hepatit B (2. doz)
- 2. ay: DaBT-İPA-Hib (beşli karma) 1. doz, KPA 1. doz, OPA yok
- 4. ay: DaBT-İPA-Hib 2. doz, KPA 2. doz
- 6. ay: DaBT-İPA-Hib 3. doz, OPA 1. doz, Hepatit B 3. doz, KPA 3. doz
- 12. ay: KKK 1. doz, KPA rapel, suçiçeği, Hepatit A 1. doz
- 18. ay: DaBT-İPA-Hib rapel, OPA 2. doz, Hepatit A 2. doz
- 48. ay (okul öncesi): DaBT-İPA, KKK 2. doz
- İlkokul 1. sınıf: Td (erişkin tip difteri-tetanoz) rapel
- İlkokul 8. sınıf: Td rapel
BCG aşısı Türkiye'de 2. ayın sonunda (genelde 2. ay muayenesinde) tek doz olarak yapılır; tüberküloz menenjit ve milier tüberkülozdan korur.
Dikkat edilmesi gereken nokta: Türkiye'de polio aşısı önce inaktif (IPA) ile başlanır, daha sonra oral (OPA) dozlar eklenir; bu kombinasyon vaksin kaynaklı poliovirüs riskini azaltır.
Tanı ve İzlem
Aşı takibi, çocuğun aşı kartı ve elektronik aşı izlem sistemi üzerinden yapılır. Bir çocuğun eksik aşılı olması durumunda, takvim baştan başlatılmaz; kaldığı yerden devam edilir ("her yapılan doz sayılır" ilkesi). Dozlar arası minimum aralıklara uyulması yeterlidir.
Kontrendikasyonlar ve Yaklaşım
TUS'ta en sık tuzak sorular kontrendikasyon ayrımındadır. Gerçek kontrendikasyonlar sınırlıdır:
- Aşı bileşenine karşı anafilaksi öyküsü (tüm aşılar için mutlak).
- Canlı aşılar için: ağır immün yetmezlik, gebelik, yüksek doz steroid kullanımı, malignite tedavisi.
- Pertusis (boğmaca) aşısı sonrası ensefalopati gelişmesi DaBT için kontrendikasyondur.
Yanlış (sözde) kontrendikasyonlar — bunlarda aşı ERTELENMEZ:
- Hafif ateşli üst solunum yolu enfeksiyonu
- Antibiyotik kullanımı
- Prematürite (kronolojik yaşa göre aşılanır)
- Emzirme dönemi
- Aile öyküsünde konvülziyon/alerji
Hafif-orta hastalık aşı için engel değildir; sadece orta-ağır akut hastalıkta aşı ertelenir.
TUS'ta Yüksek Verim
- Canlı aşılar (KKK, BCG, OPA, suçiçeği, rotavirüs) immün yetmezlik ve gebelikte yapılmaz — en sık sorulan ayrım.
- Doğumda yapılan tek aşı hepatit B'dir; HBsAg pozitif anne bebeğine ek olarak hepatit B immünglobulini (HBIG) verilir.
- KKK aşısı 12. ayda başlar (daha erken yapılmaz çünkü maternal antikorlar yanıtı baskılar).
- Td rapeli ilkokul 1 ve 8. sınıflarda tekrarlanır.
- Eksik aşılı çocukta takvim baştan başlatılmaz.
- BCG, tüberküloz menenjit ve milier formdan korur, primer enfeksiyonu tam engellemez.
- Yumurta alerjisi KKK için artık kontrendikasyon kabul edilmez.
Özet
Çocukluk çağı aşı takvimi, doğumda hepatit B ile başlayıp okul çağına kadar uzanan planlı bir koruma programıdır. TUS için kilit bilgiler: hangi aşının canlı/inaktif olduğu, uygulama zamanları, doğumda tek aşının hepatit B olması, KKK'nın 12. ayda başlaması ve gerçek/sözde kontrendikasyon ayrımıdır. Bu çerçeveyi tablo halinde ezberlemek, soruların büyük kısmını çözmeye yeter.
Konuyu pekiştirmek ve çıkmış soru tarzında pratik yapmak için soru bankamızdaki pediatri sorularına göz atabilirsin.