İnflamasyon, vücudun zararlı uyaranlara verdiği koruyucu yanıttır. Amacı zararlı etkeni ortadan kaldırmak, hasarlı dokuyu temizlemek ve iyileşmeyi başlatmaktır. Ancak bu yanıt kontrolden çıkarsa, doku hasarının kendisi haline gelir. TUS patolojisinde inflamasyon, hem temel mekanizmalarıyla hem de hastalıklarla bağlantısıyla en yüksek verimli konulardan biridir. Bu yazıda akut ve kronik inflamasyonu mediatörleri ve morfolojisiyle birlikte ele alıyoruz.
Tanım
İnflamasyon, damarlı bağ dokusunun enfeksiyon ve hasara verdiği yanıttır. Klasik beş bulgusu vardır: rubor (kızarıklık), kalor (ısı artışı), tumor (şişlik), dolor (ağrı) ve functio laesa (işlev kaybı).
İki ana biçimi vardır:
- Akut inflamasyon: Hızlı başlar (dakika-saat), kısa sürer. Baskın hücre nötrofildir. Ödem ve eksüdasyon ön plandadır.
- Kronik inflamasyon: Uzun sürelidir (gün-yıl). Baskın hücreler makrofaj, lenfosit ve plazma hücresidir. Doku yıkımı, anjiyogenez ve fibrozis eş zamanlı görülür.
Mekanizma ve Sınıflama
Akut inflamasyonun vasküler olayları
- Geçici vazokonstriksiyonu izleyen vazodilatasyon (histamin, NO ile) kan akımını artırır.
- Vasküler permeabilite artışı ile proteinden zengin sıvı dışarı çıkar, eksüda oluşur. Sonuç: kanda hemokonsantrasyon ve staz.
- Staz, lökositlerin damar duvarına yönelmesini kolaylaştırır.
Hücresel olaylar (lökosit ekstravazasyonu)
Nötrofilin dokuya geçişi sıralı bir süreçtir:
- Marginasyon ve yuvarlanma: Selektinler aracılığıyla (E-selektin, P-selektin). Ligand: sialil-Lewis X.
- Sıkı yapışma: İntegrinler (LFA-1, Mac-1) ile endotel ICAM-1e bağlanır.
- Transmigrasyon (diapedez): PECAM-1 (CD31) aracılığıyla.
- Kemotaksi: C5a, LTB4, IL-8 ve bakteriyel peptidler yönünde hareket.
- Fagositoz ve öldürme: Opsonizasyon (IgG, C3b) sonrası, başlıca miyeloperoksidaz aracılı oksijen bağımlı mekanizmayla.
Kimyasal mediatörler
| Mediatör | Kaynak | Ana etki |
|---|---|---|
| Histamin | Mast hücresi | Vazodilatasyon, permeabilite (erken) |
| Prostaglandinler | Membran fosfolipidleri (COX) | Vazodilatasyon, ağrı, ateş |
| Lökotrienler | Lipoksijenaz yolu | Bronkospazm, permeabilite, kemotaksi (LTB4) |
| Bradikinin | Kinin sistemi | Ağrı, permeabilite |
| C3a, C5a | Kompleman | Anaflatoksin, C5a güçlü kemotaktik |
| TNF, IL-1 | Makrofaj | Endotel aktivasyonu, ateş, akut faz yanıtı |
| NO | Endotel, makrofaj | Vazodilatasyon, mikrobisidal |
Morfoloji ve Klinik Karşılık
Akut inflamasyonun morfolojik tipleri:
- Seröz: Berrak, fakir eksüda (yanık veziküllerindeki sıvı).
- Fibrinöz: Fibrinden zengin (perikardit; ekmek-tereyağı görünümü).
- Süpüratif (pürülan): Nötrofilden zengin pü; apse (lokalize pü birikimi).
- Ülser: Yüzey epitelinin nekrozla dökülmesi.
Kronik inflamasyonun özel bir biçimi granülomatöz inflamasyondur. Granülom; merkezde aktive makrofajların dönüştüğü epiteloid histiyositler, çevresinde lenfositler ve sıklıkla dev hücreler (Langhans tipi) içerir. Granülom oluşumunda CD4+ Th1 lenfositleri, IFN-gama ve TNF kritiktir.
Granülom nedenleri:
- Kazeöz (nekrotizan): Tüberküloz, mantar enfeksiyonları
- Non-kazeöz: Sarkoidoz, Crohn hastalığı, yabancı cisim, kedi tırmığı
TUS'ta Yüksek Verim
- Akut = nötrofil, kronik = makrofaj/lenfosit/plazma hücresi. Bu en temel ayrımdır.
- Eksüda vs transüda: Eksüda protein/hücreden zengin (inflamasyon), transüda fakir (kalp yetmezliği, hipoalbüminemi gibi hidrostatik/onkotik nedenler).
- Selektin = yuvarlanma, integrin (ICAM-1) = sıkı yapışma, PECAM-1 = transmigrasyon. Bu sırayı karıştırmayın.
- Lökosit adezyon defekti (LAD-1): İntegrin (CD18) eksikliği; gecikmiş göbek kordonu düşmesi ve pü oluşturamama ile gelir.
- C5a hem anaflatoksin hem güçlü kemotaktik; C3b ise opsonizasyonun yıldızıdır.
- Histamin erken, prostaglandin/lökotrien geç mediatördür. Aspirin ve NSAİİ'ler COX'u, kortikosteroidler fosfolipaz A2'yi inhibe eder.
- Epiteloid histiyosit ve Langhans dev hücresi denince granülom; kazeöz nekrozlu granülom denince ilk akla tüberküloz gelmelidir.
- Kronik inflamasyonun sonu sıklıkla fibrozis ve skar; aşırı onarım keloid oluşturur.
Özet
Akut inflamasyon vasküler değişiklikler (vazodilatasyon, permeabilite artışı) ve nötrofil göçüyle karakterizedir; mediatörlerin başında histamin, prostaglandin, lökotrien ve kompleman gelir. Süreç çözülmezse kronik inflamasyona dönüşür; burada makrofaj, lenfosit ve plazma hücreleri ile birlikte doku yıkımı ve fibrozis görülür. Granülom, kronik inflamasyonun özel ve sık sorulan bir biçimidir. Mediatörleri etkileriyle, hücre tiplerini fazlarıyla ve granülom nedenlerini kazeöz/non-kazeöz ayrımıyla eşleştirmek TUS'ta güvenli puan getirir.
Öğrendiklerini sınav formatında pekiştirmek için soru bankamızdaki inflamasyon sorularını çözmeyi unutma.