Preeklampsi, gebeliğe özgü ve plasenta kaynaklı çok sistemli bir hastalıktır. Maternal ve fetal mortalitenin önde gelen nedenlerinden biri olması nedeniyle hem klinikte hem de TUS sınavında merkezi bir konudur. Hipertansiyon ve organ tutulumunun birlikteliği ile karakterizedir; ileri formu olan eklampsi ise nöbetlerin eklenmesiyle tanınır. Bu yazıda gebelikte hipertansif bozuklukları tanı kriterleri, ağırlık ölçütleri ve tedavi ilkeleriyle ele alıyoruz.
Tanım ve Fizyopatoloji
Preeklampsi, gebeliğin 20. haftasından sonra ortaya çıkan yeni başlangıçlı hipertansiyon ve eşlik eden organ disfonksiyonu (klasik olarak proteinüri) tablosudur. Temel patoloji, spiral arterlerin trofoblast tarafından yetersiz invazyonu ve buna bağlı plasental iskemidir. İskemik plasentadan salınan antianjiyojenik faktörler (sFlt-1, soluble endoglin) maternal endotel disfonksiyonuna yol açar; vazospazm, artmış vasküler geçirgenlik ve aktivasyona uğramış koagülasyon sonucu çok organ tutulumu gelişir.
Gebelikte hipertansif bozukluklar dört grupta toplanır:
| Tanı | Tanımlayıcı özellik |
|---|---|
| Gestasyonel HT | 20. hafta sonrası HT, proteinüri/organ tutulumu yok |
| Preeklampsi | 20. hafta sonrası HT + proteinüri veya organ tutulumu |
| Kronik HT | Gebelik öncesi veya 20. haftadan önce var olan HT |
| Kronik HT zemininde preeklampsi | Mevcut kronik HT'ye preeklampsi eklenmesi |
Klinik Bulgular
Preeklampsi sıklıkla asemptomatiktir ve rutin antenatal kan basıncı takibinde yakalanır. Semptomatik hale geldiğinde ağır hastalığı düşündüren bulgular şunlardır:
- Şiddetli baş ağrısı (analjeziye yanıtsız)
- Görme bozuklukları (skotom, bulanık görme)
- Sağ üst kadran veya epigastrik ağrı (karaciğer kapsül distansiyonu)
- Ani ve aşırı ödem, hızlı kilo alımı
- Oligüri
Risk faktörleri: ilk gebelik, ileri anne yaşı, çoğul gebelik, kronik hipertansiyon, diyabet, böbrek hastalığı, obezite ve önceki gebelikte preeklampsi öyküsü.
Tanı Kriterleri
Preeklampsi tanısı için iki kez, en az 4 saat arayla ölçülen kan basıncının 140/90 mmHg ve üzerinde olması, buna proteinüri veya organ tutulumunun eşlik etmesi gerekir.
Proteinüri ölçütleri:
- 24 saatlik idrarda 300 mg ve üzeri protein, veya
- Protein/kreatinin oranı 0.3 mg/mg üstü, veya
- Dipstick ile +1 (proteinüri olmadan da tanı konabilir, aşağıya bakınız).
Ağır preeklampsi kriterleri (biri yeterli):
| Parametre | Eşik |
|---|---|
| Kan basıncı | 160/110 mmHg ve üzeri |
| Trombosit | 100.000/mm³ altı |
| Karaciğer enzimleri | Normalin 2 katı ve üzeri, persistan ağrı |
| Kreatinin | 1.1 mg/dL üstü veya iki katına çıkması |
| Serebral/görsel semptomlar | Baş ağrısı, skotom |
| Pulmoner ödem | Var |
Proteinüri olmasa bile, hipertansiyona bu organ tutulumu bulgularından biri eşlik ediyorsa preeklampsi tanısı konur. HELLP sendromu ağır preeklampsinin özel bir varyantıdır: Hemoliz, EL (yüksek karaciğer enzimleri), LP (düşük trombosit) üçlüsüyle tanınır.
Eklampsi, preeklampsi zemininde başka nedenle açıklanamayan tonik-klonik nöbetlerin ortaya çıkmasıdır ve obstetrik acildir.
Yaklaşım ve Tedavi
Preeklampsinin tek kesin tedavisi doğumdur (plasentanın çıkarılması). Yönetim, gebelik haftası ile hastalığın şiddeti arasındaki dengeye dayanır.
- Ağır olmayan preeklampsi: term gebelikte (37. hafta) doğum planlanır; öncesinde yakın takip.
- Ağır preeklampsi: genellikle 34. haftadan itibaren doğum endikedir; daha erken haftalarda maternal-fetal stabilite izin verdiği sürece konservatif yaklaşılabilir.
Medikal tedavinin temel taşları:
- Antihipertansif tedavi: ağır hipertansiyonda (160/110 üstü) labetalol, hidralazin veya nifedipin kullanılır. Amaç inme riskini azaltmaktır.
- Magnezyum sülfat: hem nöbet profilaksisi (ağır preeklampside) hem de eklampsi nöbetinin tedavisinde ilk tercihtir. TUS'ta magnezyum toksisitesi sık sorulur — ilk bulgu derin tendon reflekslerinin kaybı, ardından solunum depresyonu gelir; antidotu kalsiyum glukonattır.
- Kortikosteroid: 34. haftadan önce doğum bekleniyorsa fetal akciğer matürasyonu için betametazon uygulanır.
Düşük doz aspirin, yüksek riskli gebelerde preeklampsi gelişimini önlemek amacıyla ilk trimester sonundan itibaren başlanabilir.
TUS'ta Yüksek Verim
- Preeklampsi 20. hafta sonrası başlar; daha erken HT kronik hipertansiyon lehinedir.
- Proteinüri olmadan da organ tutulumu varsa tanı konur — güncel kriter bilgisi sıkça sorulur.
- Ağır preeklampsi eşikleri (160/110, trombosit 100.000 altı) ezberlenmeli.
- HELLP açılımı ve hemolizin periferik yaymada şistositlerle gösterilmesi.
- Magnezyum sülfat hem profilaksi hem tedavi; toksisite bulguları ve kalsiyum glukonat antidotu klasik soru.
- Kesin tedavi doğum vurgusu kavramsal soruların anahtarıdır.
Özet
Preeklampsi, plasental iskemi ve maternal endotel hasarına dayanan, 20. hafta sonrası hipertansiyon ve organ tutulumuyla tanınan bir hastalıktır. Ağırlık kriterleri, HELLP sendromu ve eklampsiye ilerleme; magnezyum sülfat tedavisi ve kesin çözüm olarak doğum, bu konunun omurgasını oluşturur. Tanı kriterlerini ve magnezyum toksisitesini netleştiren bir aday, sınavda bu başlıktan çıkacak soruları büyük olasılıkla çözer.
Öğrendiklerinizi sınava taşımanın en iyi yolu pratik yapmaktır. Konuyu pekiştirmek için soru bankamızdaki ilgili soruları çözebilirsiniz.